महाराष्ट्रातील शेतकरी आता पारंपरिक पिकांऐवजी फळबागांकडे वळत आहेत. यामध्ये खरबूज हे एक असे कमी कालावधीत जास्त नफा देणारे पीक आहे. परंतु, अनेक शेतकऱ्यांना प्रश्न पडतो की खरबूज लागवड कोणत्या महिन्यात करावी? कारण योग्य वेळी लागवड केली तरच फळाची प्रत चांगली मिळते आणि बाजारात भावही चांगला मिळतो.
या लेखात आपण खरबूज लागवडीचा योग्य हंगाम, हवामान, जमिनीची निवड आणि सुधारित जातींची सविस्तर माहिती घेणार आहोत, जेणेकरून तुम्हाला एकरी भरघोस उत्पन्न मिळेल.
१. महाराष्ट्रात खरबूज लागवड कोणत्या महिन्यात करावी? (योग्य हंगाम)
खरबूज हे प्रामुख्याने उन्हाळी पीक आहे. या पिकाला उष्ण आणि कोरडे हवामान मानवते. महाराष्ट्राचा विचार करता, खरबूज लागवड कोणत्या महिन्यात करावी याचे उत्तर तुमच्याकडे उपलब्ध असलेल्या सिंचन व्यवस्थेवर अवलंबून आहे.
- हिवाळी लागवड (हंगामी): जर तुम्हाला उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला फळे बाजारात आणायची असतील, तर डिसेंबर ते जानेवारी महिन्यात लागवड करणे सर्वात फायदेशीर ठरते.
- उन्हाळी लागवड: जास्तीत जास्त उत्पादन आणि गोड फळांसाठी फेब्रुवारी ते मार्च या महिन्यांत लागवड केली जाते. एप्रिलच्या मध्यापर्यंत लागवड करता येते, परंतु त्यानंतर वाढणाऱ्या तापमानाचा फळधारणेवर परिणाम होऊ शकतो.
२. खरबूज पिकासाठी पोषक हवामान आणि जमीन
केवळ खरबूज लागवड कोणत्या महिन्यात करावी हे जाणून घेणे पुरेसे नाही, तर त्यासाठी योग्य जमिनीची निवड करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
- तापमान: खरबूज वेलीच्या वाढीसाठी २४°C ते ३०°C तापमान सर्वोत्तम असते. फळे पक्व होताना हवामान कोरडे आणि उष्ण असावे, ज्यामुळे फळातील साखरेचे प्रमाण (गोडी) वाढते.
- जमीन: मध्यम ते भारी, पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी जमीन निवडावी. जमिनीचा सामू (pH) ६.० ते ७.० च्या दरम्यान असावा. नदीकाठच्या गाळाच्या जमिनीत हे पीक अत्यंत जोमाने येते.
३. सुधारित जातींची निवड
उत्तम उत्पादनासाठी योग्य वाणाची निवड करणे आवश्यक आहे. भारतात आणि महाराष्ट्रात खालील जाती लोकप्रिय आहेत:
१. अर्का जीत (Arka Jeet):
ही जात ‘भारतीय बागवानी संशोधन संस्था’ (IIHR) द्वारे विकसित करण्यात आली आहे.
- वैशिष्ट्ये: ही जात अतिशय आकर्षक आणि चवीला अत्यंत गोड असते. यातील साखरेचे प्रमाण (TSS) साधारणपणे १२ ते १४% असते.
- फळाचे स्वरूप: फळे आकाराने लहान (३०० ते ५०० ग्रॅम) आणि गोलाकार असतात. फळाची त्वचा नारंगी-पिवळसर असते.
- फायदा: ज्या शेतकऱ्यांना स्थानिक बाजारपेठेत प्रीमियम दर्जाची आणि अत्यंत गोड फळे विकायची आहेत, त्यांच्यासाठी ही जात सर्वोत्तम आहे.
२. पुसा शरबती (Pusa Sharbati):
आय.ए.आर.आय (IARI), नवी दिल्ली द्वारे विकसित ही एक लोकप्रिय जात आहे.
- वैशिष्ट्ये: ही जात मध्यम कालावधीत तयार होते. या जातीची खास गोष्ट म्हणजे यातील ‘मस्क’ (सुगंध) अतिशय छान असतो.
- फळाचे स्वरूप: फळे मध्यम आकाराची, जाळीदार (Netted) आणि अंडाकृती असतात. फळाचा गर नारंगी रंगाचा आणि घट्ट असतो.
- फायदा: फळाचे साल जाड असल्यामुळे ही जात लांबच्या वाहतुकीसाठी अत्यंत योग्य आहे. जर तुम्हाला तुमचे उत्पादन परराज्यात पाठवायचे असेल, तर ही जात निवडावी.
३. कुंदन आणि बॉबी (Kundan & Bobby – संकरित जाती):
सध्या महाराष्ट्रातील व्यावसायिक शेतीमध्ये खासगी कंपन्यांच्या या संकरित (Hybrid) जातींनी क्रांती घडवून आणली आहे.
- बॉबी (Bobby): ही जात ‘काळ्या’ रंगाच्या खरबुजासाठी प्रसिद्ध आहे. याचा गर गडद नारंगी आणि अतिशय रसाळ असतो. बाजारपेठेत या जातीला सर्वाधिक ‘क्रेझ’ असते.
- कुंदन (Kundan): ही जात प्रामुख्याने पांढरट-पिवळसर जाळीदार त्वचेसाठी ओळखली जाते. याचे फळ वजनाला जड (१.५ ते २ किलो) भरते.
- फायदा: संकरित जातींमुळे एकरी उत्पादनात दीड ते दोन पटीने वाढ होते. या जाती रोगप्रतिकारक असतात आणि फळांची टिकवण क्षमता (Shelf Life) १०-१५ दिवसांपर्यंत असते.
४. इतर महत्त्वाच्या जाती:
- दुर्गापूर मधू: ही जात लवकर तयार होते. फळे लांबट गोल आणि हिरवट पांढरी असतात.
- कासाबा: ही जात उशिरा तयार होणारी असून हिची साठवणूक क्षमता खूप जास्त आहे.
४. लागवड पद्धत आणि खत व्यवस्थापन
खरबूज लागवड कोणत्या महिन्यात करावी हे ठरवल्यानंतर लागवडीची तयारी करावी.
- मल्चिंग पेपरचा वापर: उन्हाळ्यात जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी ३० मायक्रॉनच्या मल्चिंग पेपरचा वापर करावा. यामुळे तणांचा प्रादुर्भाव कमी होतो.
- खत मात्रा: लागवडीपूर्वी शेतात चांगले कुजलेले शेणखत टाकावे. तसेच बेसल डोस म्हणून नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांची योग्य मात्रा द्यावी.
५. सिंचन आणि पाणी व्यवस्थापन
खरबूज पिकाला पाण्याची गरज बेताची पण नियमित असते. ठिबक सिंचनाचा (Drip Irrigation) वापर करणे सर्वात उत्तम ठरते. फळे वाढीच्या अवस्थेत असताना पाण्याचा ताण पडू देऊ नये, अन्यथा फळे तडकण्याची शक्यता असते. मात्र, फळे काढणीच्या १०-१२ दिवस आधी पाणी हळूहळू कमी करावे, ज्यामुळे फळाची गोडी वाढते.
६. रोग व कीड नियंत्रण
खरबुजावर प्रामुख्याने मर रोग, भुरी आणि केवडा यांसारख्या बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव होतो. तसेच फळमाशी ही मुख्य कीड आहे. यासाठी योग्य कीटकनाशकांची आणि बुरशीनाशकांची फवारणी तज्ञांच्या सल्ल्याने करावी.
आणखी वाचा: कृषि लोण
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, जर तुम्हाला उन्हाळ्यात चांगला बाजारभाव मिळवायचा असेल, तर खरबूज लागवड कोणत्या महिन्यात करावी याचे सोपे उत्तर म्हणजे डिसेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यापासून ते फेब्रुवारीच्या अखेरपर्यंत ही वेळ सर्वोत्तम आहे. योग्य नियोजन आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास ६० ते ७० दिवसांत हे पीक तुम्हाला लाखो रुपयांचा नफा मिळवून देऊ शकते.
खरबूज किती दिवसात तयार होते?
लागवडीनंतर साधारणपणे ७० ते ९० दिवसांत खरबूज काढणीस तयार होते.
खरबुजाला सर्वाधिक भाव कधी मिळतो?
मार्चच्या अखेरपासून मे महिन्यापर्यंत उन्हाळ्याच्या तीव्रतेमुळे खरबुजाला मोठी मागणी असते.
खरबूज लागवडीसाठी मल्चिंग आवश्यक आहे का?
होय, मल्चिंगमुळे जमिनीचे तापमान नियंत्रित राहते आणि उत्पादनात २०-३०% वाढ होते.
